Analizy i statystyki

Elastyczność kluczem do skuteczności

Celem Biblioteki Publicznej Miasta i Gminy w Gostyniu jest maksymalnie efektywne wykorzystanie bibliobusa jako narzędzia zapewniającego dostęp do materiałów bibliotecznych i zarazem przestrzeni kulturotwórczej opartej na działaniach animacyjnych promujących czytelnictwo.


Mamy świadomość, że narzędzie, jakim jest biblioteka mobilna, trzeba umiejętnie wykorzystywać. Konkretne biblioteki mobilne różnią się od siebie; można śmiało stwierdzić, że bibliobus bibliobusowi nie jest równy, zatem nie można bezpośrednio implementować rozwiązania mobilnego, które sprawdza się w jednym terenie, na diametralnie odmienny obszar innego państwa, województwa, powiatu czy gminy. Dotyczy to nie tylko rodzaju pojazdu (bus, autobus, ciężarówka), sposobu jego przygotowania (skład książek, mediateka, mobilne centrum kultury), rozkładu jazdy (tygodniowy, dwutygodniowy, miesięczny), wielkości księgozbioru (duży, stały i wydzielony, niewydzielony i rotacyjny), ale także specyfiki danego środowiska, w którym ma operować bibliobus. Wszystkie te czynniki decydują o różnicach. Ważne są też cele, które Biblioteka stawia przed bibliobusem, oraz możliwości finansowe i organizacyjne danej Biblioteki.


Należy pamiętać o tym, że każdy projekt bibliobusowy opiera się na mniej lub bardziej trafnych założeniach, wynikających z analiz prowadzonych na etapie przygotowawczym. Z chwilą wyruszenia w trasę następuje weryfikacja w kontakcie z rzeczywistością. Okazuje się, że pewne założenia były słuszne, a inne mylne; pojawiają się też przeszkody, których mimo najwyższego stopnia profesjonalizmu nie można było przewidzieć, a także nowe możliwości, wcześniej nieodkryte, a objawiające się w reakcjach społecznych ludzi, do których dociera bibliobus. Dlatego arcyważnym działaniem decydującym o skuteczności bibliobusa jest zarządzanie zmianą, reagowanie na otoczenie, redefinicja celów, urealnianie rezultatów, modyfikowanie formuły, czyli korzystanie z głównej zalety, jaką daje bibliobus, czyli jego elastyczności. Mówiąc wprost, bibliobus posyła się tam, gdzie jest potrzebny, na tak długo, jak jest potrzeby i wtedy, gdy jest potrzebny. Należy przy tym zachować elastyczność również między zaspokajaniem istniejących potrzeb czytelniczych i kulturalnych a ich tworzeniem w miejscach, gdzie są słabe.


Jeśli wprowadzając bibliobus, zignorujemy jego główną zaletę, czyli elastyczność, i będziemy zbyt kurczowo trzymać się pierwotnych założeń, wnet może okazać się, że projekt się nie powiedzie i z powodu nieumiejętnego wykorzystania bibliobusa stwierdzimy, że bibliobus jest zły i efekty są za małe. Problemem jednak nie będzie bibliobus jako pomysł czy idea, tylko to, że źle z niego korzystamy.


Jednym z najważniejszych działań jest stałe i rzetelne mierzenie efektów ilościowych i jakościowych działania bibliobusa, obserwowanie tendencji krótkoterminowych i długoterminowych, diagnozowanie zmiennych i ich interpretacja. Wszystko po to, by korygować błędy i doskonalić projekt.

Analiza pierwszego okresu funkcjonowania

Za okres referencyjny dla pierwszego pomiaru skuteczności bibliobusa przyjęliśmy czas między 20 lipca (moment uruchomienia) a 17 listopada (czas sporządzenia analizy). W tym okresie bibliobus kursował przez 63 dni. Okres ten był krótki ze względu na wyłączenie bibliobusa z użycia najpierw na planowaną przerwę techniczną związaną z udoskonaleniami na przełomie września i października, później ze względu na kwarantannę związaną z wystąpieniem COVID-19, a na końcu przez wynikający z przepisów lockdown.


W ciągu 63 dni aktywności dzięki bibliobusowi zapisało się do Biblioteki 105 nowych i unikalnych czytelników (50 dzieci do 15. roku życia, 5 osób między 16. a 24. rokiem, 26 osób między 25. a 44. rokiem życia, 8 osób między 44. a 60. rokiem życia i 16 osób powyżej 60. roku życia).


Pojawiły się również przepływy czytelników, którzy wcześniej byli zarejestrowani w bibliotece głównej, a następnie zaczęli korzystać wyłącznie z bibliobusa, uznając to rozwiązanie za wygodniejsze. Bibliobus odnotował 840 odwiedzin zarejestrowanych czytelników i 1927 wypożyczeń, dodatkowo z oferty bibliobusa skorzystało 631 odwiedzających niezapisanych do Biblioteki.


W towarzyszących inauguracji bibliobusa 50 animacjach promujących czytelnictwo wzięło udział 346 dzieci i 141 dorosłych.


Z pewnością animacje promocyjne i okres wakacyjny przyczyniły się do popularności bibliobusa, jednakże wejście w czas jesienny, gdy dzieci wróciły do szkół, a projekt animacyjny się skończył, nie załamało skuteczności bibliobusa. Dla porównania: w ciągu 20 dni objazdu sierpniowego odnotowano 325 odwiedzin, zaś w ciągu 19 dni objazdu wrześniowego – 283 odwiedziny. Jest to spadek o 13%, jednakże jest on minimalny i nie potwierdza teorii pesymistów, że bibliobus wykorzystuje letnią sezonowość, a po zakończeniu wakacji nastąpi gwałtowne tąpnięcie. W październiku bibliobus był dostępy tylko przez 8 dni z powodu przerwy technicznej i pandemii. Liczba odwiedzin spadla wtedy do 44, jednak do tych danych nie należy przywiązywać wagi. Jest to klasyczny błąd małej próby. Dla porównania w listopadzie przed wprowadzeniem lockdownu bibliobus jeździł tylko 5 dni, a odwiedziło go 70 osób.

Badanie modelu niemieckiego

Biblioteka Publiczna Miasta i Gminy w Gostyniu zajmuje się również badaniem niemieckiego modelu funkcjonowania bibliotek mobilnych. Taka decyzja została podjęta, gdy okazało się, że w Polsce nie ma opracowań dotyczących zagranicznych rozwiązań, natomiast Niemcy są państwem, z którego doświadczeń warto, a nawet trzeba korzystać, ponieważ mają najwięcej mobilnych bibliotek w Europie. Dla potrzeb publikacji, którą zamierzamy wydać do końca pierwszego kwartału 2021 roku, badamy dużą próbę ponad 80 bibliotek mobilnych w Niemczech. Oprócz opisu biblioteki i terenu, na którym funkcjonuje, mierzymy odległości między przystankami, a także dostępność dla czytelników spoza systemu szkolnego. Po przebadaniu 70% dostępnego materiału można zaryzykować wstępny wniosek ogólny, że wbrew panującym w Polsce stereotypom niemieckie biblioteki mobilne jeżdżą na małych odległościach między przystankami, które zaczynają się blisko biblioteki macierzystej i lokowane są również blisko istniejących bibliotek osiedlowych. Wstępna analiza wykazuje również nieprawdziwość stereotypu, że biblioteki mobilne w Niemczech zastępują biblioteki szkolne. W rzeczywistości powszechną praktyką są również przystanki ogólnodostępne na placach miast.

Poradnik techniczny

Ze względu na to, że kierowane są do nas pytania, jak zacząć przygodę z bibliobusami, stworzyliśmy miniporadnik techniczny, który pozwoli uniknąć podstawowych błędów, w efekcie których może okazać się, że Wasze projekty bibliobusowe się nie powiodą, choć gdyby błędów uniknąć, mogą się udać nawet lepiej niż nasz gostyński. Zrobimy to w formie odpowiedzi na najczęściej zadawane nam pytania:

Czy można kupić nowy, gotowy bibliobus?

Nie. W Polsce nikt nie sprzedaje gotowych bibliobusów, a za granicą zajmują się tym jedynie wielkie firmy robiące pojazdy specjalne, takie jak Volvo i Kiitokori. Ich cena jako pojazdów hybrydowych na bazie autobusu jest jednak zbyt wielka, by były osiągalne dla przeciętnej polskiej biblioteki.

Czy można kupić za granicą używany bibliobus?

To praktycznie niemożliwe. Nie ma rynku wtórnego. Najczęściej pojazdy są kupowane do maksymalnej eksploatacji przez kilkadziesiąt lat, a po zużyciu wymienianie są na nowe.

Ile kosztuje zakup pojazdu i przystosowanie w polskiej firmie zajmującej się przygotowaniem pojazdów specjalnych?

Zakup busa, w zależności od marki, rocznika i standardu, to koszt między 50 a 150 tysięcy złotych. Jego przystosowanie, znów w zależności od wybranych rozwiązań technicznych, to koszt ok. 50 tysięcy złotych. Zatem szacunkowy koszt przygotowania biblioteki mobilnej w standardzie zbliżonym do gostyńskiego to przedział między 100 a 200 tysięcy złotych.

Jak duży księgozbiór zmieści się w busie?

Wielkość księgozbioru w bibliotece mobilnej nie ma znaczenia. Ważniejsza jest szybkość rotacji księgozbioru między biblioteką główną, bibliobusem a czytelnikami. Duży, stały, niewymienny księgozbiór może być problemem. Po pierwsze, może przeciążyć dopuszczalną ładowność i zająć miejsce, które można wykorzystać w bibliobusie np. dla wyposażenia multimedialnego. Po drugie, jeśli bibliobus nie będzie miał możliwości garażowania, duży księgozbiór może ulec zawilgoceniu w okresie zimowym. Po trzecie, duży księgozbiór zwyczajnie opatrzy się czytelnikom i będzie mało atrakcyjny. Zdecydowanie lepszy jest mały księgozbiór, ale często wymieniany.

Czy bibliobus musi być garażowany?

To zależy. Jeśli pojazd będzie przygotowany tak, że będzie miał ogrzewanie, izolację termiczną i dobrą wentylację, to garażowanie nie jest konieczne. Jednak zrobienie takiego wyposażenia wiąże się z dodatkowym kosztem. Może okazać się, że garaż będzie tańszy.

Lepiej kupić auto nowe czy używane?

To znowu zależy od lokalnej specyfiki. Jeśli bibliobus będzie jeździł na krótkich odcinkach, to lepiej kupić auto używane, bo nowego i tak nie zdoła się wyeksploatować.

Czy bibliobus musi mieć jakieś przygotowanie elektryczne?

Obowiązkowo. Bibliobus musi mieć zasilanie niezależne od tego, które auto ma w podstawowym wyposażeniu. Potrzebne są przetwornica i dodatkowy akumulator. Bez tego bibliobus nie poradzi sobie przez osiem godzin w terenie. Pamiętajmy, że chodzi nie tylko o zasilanie komputera z systemem bibliotecznym, ale też o multimedia, oświetlenie wnętrza, oświetlenie zewnętrzne, efekty świetlne, ogrzewanie, klimatyzację – rzeczy ważne w okresie letnim, ale jeszcze bardziej w trudnych warunkach nocnych i zimowych. Podsumuję tak: elektryka jest najważniejsza.

Jak długo bibliobus musi stać na przystanku?

Doświadczenia zagraniczne i nieliczne krajowe uczą, że jest to przedział między 30 a 90 minut, zależnie od miejsca i potrzeby. Gdy czytelnicy się przyzwyczają, nabiorą rytmu, zdarzają się miejsca, że wystarczy kwadrans.